M S Bhatia on Monday 13th April 2026 at at 17:02 Regarding Balraj Sahni
ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼//ਲੇਖਕ:ਅਨਿਲ ਰਾਜੀਮਵਾਲੇ//ਅਨੁਵਾਦ:ਐਮ ਐਸ ਭਾਟੀਆ
 |
| ਇਹ ਤਸਵੀਰ AI ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ |
ਲੁਧਿਆਣਾ: 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026: (ਐਮ ਐਸ ਭਾਟੀਆ/ /ਪੰਜਾਬ ਸਕਰੀਨ ਡੈਸਕ):: ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਕਲਾਕਾਰ, ਇਪਟਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਪੀ.ਸੀ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਮਈ,1913 ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਾਲਾ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਸਾਹਨੀ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਵਪਾਰੀ ਬਣ ਗਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇੱਕ ਆਮ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਬਲਰਾਜ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਬਲਰਾਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ: ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਰਜਿਸਟਰ' ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ! ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਬਲਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ! ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਬਲਰਾਜ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ।
ਬਲਰਾਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਈ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ।
 |
| ਇਹ ਤਸਵੀਰ AI ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ |
ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰੂਕੁਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਸੂਤਰ ਅਤੇ 'ਲਘੂ ਕੌਮੁਦੀ' ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਬਲਰਾਜ ਦਾ ਗੁਰੂਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੁਲ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਯਮਤ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ,ਬਲਰਾਜ ਉਦੋਂ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖੀ, ਦਰਅਸਲ, ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਇੱਕ-ਵਰਕੇ ਵਾਲਾ ਰਸਾਲਾ 'ਹਕੀਕਤ' ਕੱਢਿਆ, ਜੋ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਫਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।
ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਗਏ। ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਾਮਰਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰੇ, ਪਰ ਬਲਰਾਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਉਥੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਰਵੀ' ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ।
ਉਹ 1934 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ । ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਵੀ ਮਹਜੂਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਹਜੂਰ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ।
ਵਿਆਹ
ਬਲਰਾਜ ਦਾ ਵਿਆਹ 1936 ਵਿੱਚ ਦਮਯੰਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਦੋਸਤ ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਦਮਯੰਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਦਮੋਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਲਰਾਜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ। ਉਹ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਸਾਈਕਲਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ
ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਚਾਨਕ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਛੱਡ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ : "ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, 21 ਸਤੰਬਰ, 1937 ਨੂੰ ਦਮਯੰਤੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀ.ਪੀ.ਐਲ. ਬੇਦੀ, ਫਰੇਦਾ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਜਗ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ 'ਮੰਡੇ ਸਵੇਰ' ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।
ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਕਲਕੱਤਾ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਸਾਲੇ 'ਨਈ ਤਾਲੀਮ' ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ 1939 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਬਿਨਾਂ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਸੈਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ ਦੇ ਲਿਓਨਲ ਫੈਲਡਨ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਰਾਜ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਗ , ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਉੱਥੇ ਸੀ।
ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ
ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਦਰਅਸਲ, ਪਹਿਲੇ ਬੰਬ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਬਲਰਾਜ ਅਤੇ ਦਮਯੰਤੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਬਲਰਾਜ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ ਲਈ ਜਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਲਈ ਰੇਡੀਓ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਲਈ ਰੇਡੀਓ ਸੈੱਟ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਦੋ ਵਾਰ ਬੋਲਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਮਾਂ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਸੂਈ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।
ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਰਜ ਓਰਵੈਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ
ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਤੇ ਦਮਯੰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ (ਸੀ.ਪੀ.ਜੀ.ਬੀ) ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਬੇਨ ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਦਮਯੰਤੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਕਾਮਰੇਡ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਲਰਾਜ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ, ਦਮਯੰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਬਲਰਾਜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ। ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਜ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ
ਬਲਰਾਜ ਅਤੇ ਦਮਯੰਤੀ 1944 ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਬਲਰਾਜ ਹੁਣ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਆਦਮੀ ਸੀ; ਵਧੇਰੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਲੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਇੱਕ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਮੋੜ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਲੋਅਰ ਡੈਪਥਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਲਰਾਜ ਤੁਰੰਤ ਦਮਯੰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਬਈ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਚੇਤਨ, ਦੇਵ ਆਨੰਦ, ਗੋਲਡੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਬਲਰਾਜ ਅਤੇ ਦਮਯੰਤੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਕੱਤਰ ਪਾਰਵਤੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ) ਰਾਹੀਂ ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਿ ਉਹ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਣਗੇ, ਦਮਯੰਤੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਚੈੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਲਰਾਜ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਕੇ.ਏ. ਅੱਬਾਸ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਵਰਗੇ ਇਪਟਾ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ। ਬਲਰਾਜ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਪਟਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕੁੱਲਵਕਤੀ ਵਰਕਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਕੱਲੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੀ, 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ' ਦੇ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਪਟਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਰਾਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1946 ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਦੀ ਗਲਤ ਦਵਾਈ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦਮਯੰਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ 'ਦੀਵਾਰ' ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਰੋਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਹਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ', 'ਗੁੜੀਆ' ਆਦਿ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤੋਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 'ਹਮ ਲੋਗ' ਅਤੇ 'ਦੋ ਬਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ' ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ। ਦੋ ਬਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੇਨਜ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਏ।
ਪਾਰਟੀ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ਵਿੱਚ
ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਡਾ.ਅਧਿਕਾਰੀ, ਬੀ.ਟੀ.ਆਰ., ਅਜੋਏ ਘੋਸ਼ ਆਦਿ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਾਰਟੀ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ਤੋਂ, ਬਲਰਾਜ ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਗਿਰਨੀ ਕਾਮਗਾਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਧਵਨ, ਅੰਨਾ ਭਾਊ, ਅਮਰ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸਕਿੱਟਾਂ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ।
ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕਲਪਨਾ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ 'ਕਲਪਨਾ' ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ 'ਪੀ.ਸੀ. ਜੀ' ਸਨ। ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ: "(ਪੀ.ਐੱਚ.ਕਿਊ-ਏ.ਆਰ. ਵਿੱਚ) ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਨੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ... ਇਹ 'ਰਾਜ ਭਵਨ' ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।"
"ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ... ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ... ਯਕੀਨਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ... ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ੰਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।"
ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ
1946 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਹ ਫਿਲਮ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇਪਟਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇ.ਏ.ਅੱਬਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਮਿੱਤਰਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਭਾਦੁੜੀ, ਦਮਯੰਤੀ ਸਾਹਨੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਅਨਵਰ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਹਾਮਿਦ ਬੱਟ ਅਤੇ ਜ਼ੋਹਰਾ ਸਹਿਗਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਇਪਟਾ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਇਸੈਂਸ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਅਕਾਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਊਂਡ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੇ.ਏ. ਅੱਬਾਸ ਦਾ ਦੋ-ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਫਲੈਟ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ, ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਆਦਿ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਇਪਟਾ ਟੀਮ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਫਿਲਮ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਸੀ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਜਨ ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ, 'ਹਲਚਲ' ਲਈ, ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। 'ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ' ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ।
ਫਿਲਮ 'ਹਕੀਕਤ' ਵਿੱਚ, ਬਲਰਾਜ ਨੇ 'ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ' ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਆਪਣੇ 'ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ' ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਵ੍ਹੀਲ-ਚੇਅਰ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਫਿਲਮ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਸੀ। 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਹਮਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਬੀਟੀਆਰ ਪੀਰੀਅਡ
ਦਸੰਬਰ 1947 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1948 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਦੂਜੀ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਥਾਂ ਬੀ.ਟੀ.ਆਰ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਲਈ। 1947 ਵਿੱਚ ਹੀ, ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਪਟਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਪਟਾ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ।
ਭਾਂਵੇ ਬਲਰਾਜ ਅਤੇ ਦਮਯੰਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੋਸ਼ੀ ਵਾਦੀ ਸਨ ਪਰ ਪਾਰਟੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 'ਬੀ.ਟੀ.ਆਰ ਲਾਈਨ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਪਟਾ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੇ.ਏ. ਅੱਬਾਸ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਬੁਰਜੂਆ ਰੁਝਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ! ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ 'ਜਾਦੂ ਕੀ ਕੁਰਸੀ' ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਤਕ ਮੋਰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਬੰਬੇ ਇਪਟਾ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ।
ਏ.ਆਈ.ਵਾਈ.ਐਫ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ
ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਏ.ਆਈ.ਵਾਈ.ਐਫ) ਦੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਕਾਨਫਰੰਸ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 3 ਮਈ, 1959 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ । ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਪੀ.ਕੇ. ਵਾਸੂਦੇਵਨ ਨਾਇਰ ਨੂੰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਡਾ. ਸ਼ਾਰਦਾ ਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਜੇ.ਐਨ.ਯੂ ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ
ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1972 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਐਸ.ਐਫ.ਆਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ 'ਫਿਲਮਸਟਾਰ' ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ! ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੀ.ਸੀ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਬਲਰਾਜ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤਣਾਅ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾੜੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਉਹ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਬਨਮ ਦੀ ਮੌਤ। ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੀ.ਸੀ.ਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1969 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ।
ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦਾ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ,1973 ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
%20CR1.jpg)
