ਸਹੀਦਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਕਰਤੂਤ

ਹੁਣ ਸ੍ਰ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ "ਸ਼ਹੀਦ" ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ? 

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ-ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਾਭਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਹੁਣ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਰਵਈਏ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਦਿਲਾ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ 'ਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸਹੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੇਲੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਗੁਪਤ ਸਮਝੌਤੇ" ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਤਾਂ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੌਮੀ ਹੀਰੋ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। 
ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪੂਛੀ ਜਾਂਦੀ ਸਚਾਈ ਅਕਸਰ ਸਰਕਾਰੀ ਟਾਲ ਮਟੋਲ ਵਿੱਚ ਦੱਬੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਆਰ. ਟੀ. ਆਈ. ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਆਈ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰ ਟੀ ਆਈ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਇਕ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ 'ਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰੇ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਜਵਾਬ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰੋਸ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਤਿੱਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹੋਰ ਉਬਾਲ ਆਉਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਹਨ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਯਦਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿਵਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ 'ਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਪ੍ਰੈਲ 'ਚ ਆਰ. ਟੀ. ਆਈ. ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ? 
ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਇਹ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਸੱਚਾਈ ਜਿਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲ ਵਾਲੀ ਹੈ ਉਥੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਜਲੰਧਰ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਨੌਤੀ ਹੈ। ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕੀ ਗੱਲ ਗੱਲ ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੇ ਐਂਟੀ ਟੈਰੋਰਿਸਟ ਫ੍ਰੰਟ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੁਣ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਕੀ ਰੁੱਖ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?

मैं इसे एक राष्ट्र कैसे मान लूं 

सोनी सोरी को दी जा रही हैं एक्सपायरी दवाएं 

 हमें ही सडकों पर उतरना होगा 

अगर ब्रिटेन इस संधि को नकार दे तो भारत फिर से गुलाम?

आपरेशन ब्लू-स्टार: तीन दशकों बाद भी सरकार क्यूं नहीं बताना सच ?

ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਦਮਾ

ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਕਾਮਰੇਡ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ 

ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ  ਮੱਥਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉੱਘੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਟਰੱਸਟੀ ਕਾਮਰੇਡ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦਾ ਸੋਮਵਾਰ 27 ਮਈ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਹਾਂਤ ਸਮੇਂ ਉਹ 97 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰ ਵੀ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਚੱਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ  ਲਈ ਚੱਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਲਈ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਲੜੇ ਗਏ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਉਤੇ ਲਾਏ ਖੁਸ਼ ਹੈਸੀਅਤ ਟੈਕਸ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਕੁੱਲ ਹਿੰਦ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਉੱਚਾ ਲੰਮਾ ਕਦ, ਘੋਖੀ ਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਚਿਹਰਾ, ਸਾਦਗੀ ਭਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੂਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹਕ--ਹੁਣ ਬੇਹੱਦ ਸਾਫਗੋਈ ਵਾਲੀ ਉਹ ਬੇਬਾਕ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅੰਦੋਲਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਗੂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ 
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਗ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਖਬਰ ਜਲੰਧਰ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਦੁੱਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ੋਕ ਸਭਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ, ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ, ਸੀਨੀਅਰ ਟਰੱਸਟੀ ਗੰਧਰਵ ਸੇਨ ਕੋਛੜ, ਕਾਮਰੇਡ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰੀ ਕੋਛੜ, ਟਰੱਸਟੀ ਕਾਮਰੇਡ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ, ਕਾਮਰੇਡ ਗੁਰਮੀਤ, ਕਾਮਰੇਡ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ, ਸੀਨੀਅਰ ਟਰੱਸਟੀ ਚੈਨ ਸਿੰਘ ਚੈਨ, ਕਾਮਰੇਡ ਚਰੰਜੀ ਲਾਲ, ਸ਼ਾਮ ਲਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸ਼ੋਕ ਸਭਾ ’ਚ ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਤੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਧ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ
ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਸਿਰਫ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾ ਸਾਹਿਤਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਚੇਚਾ ਸਮਾਂ ਕਢ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਪ੍ਰੋ: ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ, ਡਾ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ: ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ, ਡਾ: ਜਗਤਾਰ ਧੀਮਾਨ, ਤਰਲੋਚਨ ਲੋਚੀ, ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਪੰਧੇਰ, ਮਨਜਿੰਦਰ ਧਨੋਆ ਅਤੇ ਪਿ੍ੰਸੀਪਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਬਜਾਜ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਤੁਫਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਚ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ। ਇਹ 

ਤਸਵੀਰ 15 2012 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ  ਲਈ  ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਚੌਹਾਨ ਨੇ  ਖਿੱਚੀ ਸੀ 

ਕਾਮਰੇਡ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1917 ਨੂੰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਿਚ ਸ: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1940 ਵਿਚ ਗੌਰਮਿੰਟ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਐਲ. ਐਲ. ਬੀ. ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤਹਿਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਟੀ। ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ 1936 ਵਿਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮਰੇਡ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵੀ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜੀ ਕਾਫੀ ਸਫਲ ਵੀ ਰਹੀ। ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਮੋਹ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਨ 1964 ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੋਫਾੜ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਨੇ 12 ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 25 ਮੈਂਬਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਦਿਨ ਰਾਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਪੰਜਾਬ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਪ ਪਹਿਲੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1975 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ ਜਾ ਕੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ...ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਭੁੱਲਦੇ....ਜਦੋਂ ਸੰਨ 1992 ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਆਪ ਦੇ ਕੁੱਝ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਆਪ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਹੀ ਦੂਰ ਰਹੇ। 

ਪਰ  ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੂਰੀ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬਣੀ ਨਾ ਰਹੀ ਸਕੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਰਕਸਿਸਟ ਫੌਰਮ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਸੰਨ 1996 ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਿਸਟ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ।  ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਉਸਾਰੂ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਨੇ 2006 ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਿਸਟ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਟਕਸਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਮਰੇਡ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਖਾਤਿਰ ਵੱਡੇ ਮੋਰਚੇ ਲਗਾਏ।  ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨਗਾਥਾ 'ਮਾਈ ਲਾਈਫ਼-ਮਾਈ ਟਾਈਮਜ਼' ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਛਪਵਾ ਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਮੇਰਾ ਯੁਗ ਵੀ ਲਿਖੀ।

ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਖਰਾਬ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਪੈਂਤੜਾ ਹਨੇਰੀ ਦੀ ਅੰਨੀ ਹਵਾ ਦੇ ਉਲਟ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਡਾ: ਨਵਦੀਪ ਖੈਹਿਰਾ ਵੱਲੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੋਡ ਸਥਿਤ ਖੈਹਿਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਲਿਆ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਹਾਲੇ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾਜ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਡਾਕਟਰ ਨਵਦੀਪ ਖਹਿਰਾ ਵੀ ਬਚਪਨ 'ਚ ਮਿਲੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵੇਲੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਾਰਕਸਿਸਟ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ) ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਗ ਦੀ ਲਹਿਰ ਰਹੀ। 

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ 

ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਹੋਏ ਕਾਮਰੇਡ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ 'ਤੇ ਮਾਰਕਸਿਸਟ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪੰਜਾਬ ਇਕਾਈ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ, ਕਾਮਰੇਡ ਪਵਨ ਕੌਸ਼ਲ, ਕਾਮਰੇਡ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ, ਕਾਮਰੇਡ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੁਆਣੀ ਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਰੇਡ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਲਕਿ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਪਿਆ ਹੈ।  ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਰਾਲਾ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ?--ਰੈਕਟਰ ਕਥੂਰੀਆ 

ਇੰਨਕ਼ਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਰੂਹ ਸੀ ਮਦਨ ਲਾਲ ਦੀਦੀ

ਕਾਮਰੇਡ ਗੁਰਮੇਲ ਹੂੰਝਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ

ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਗਰਦਾਨਿਆ ਗਿਆ

ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਾਂ-ਜਤਿੰਦਰ ਪਨੂੰ

ਨਾਂ ਤਾਂ ਐਚ ਆਈ ਵੀ ਰਾਹੀਂ ਏਡਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੈਕਸ ਨਾਲ

ਕਿਥੇ ਹਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ 4 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਖਰੜੇ ?

ਕਮਿਉਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਕਹਿਣਾ ਬਦ-ਤਮੀਜ਼ੀ

ਹੋਂਦ/ਚਿਲੜ ਵਾਲਾ ਖੰਡਰ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ 'ਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਵੇ

....ਉਹ ਜਿਸਨੇ ਲੜਨਾ ਹੈ....ਉਹ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ?

ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਕਾਮਰੇਡ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ 

ਇਸ ਵਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਮਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ

ਅੰਤਰ-ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਤੁਰੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਪਾਂਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਸਤਕ

ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਓਸ਼ੋ ਰਜਨੀਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਆਈ ਸੀ -ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ ਸਤਿਨਾਮ। ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਓਸ਼ੋ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੱਜ ਜਪੁਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾਂ। ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਹੈ ਆਨੰਦ "ਸਾਹਿਬ" ਦੀ ਬਾਣੀ  ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਦਿਆਂ।  ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਆਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੁੱਟ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੜਕਦੀਆਂ ਧੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸਫਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸੰਘਣੇ ਬਿਰਖ ਦੀ ਛਾਂ ਮਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਜ਼ੇ ਨੂੰ ਓਹ ਲੋਕ ਕਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਬੁੱਲ ਸੁੱਕਦਿਆਂ ਹੀ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਮਹਿੰਗੇ ਕੋਲ ਡ੍ਰਿੰਕਸ ਜਾਂ ਜੂਸ ਹਾਜਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ੰਡ ਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਚੋਂ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰਲੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਦੀ ਪਿਆਸ ਤਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੇਖੇ ਹੋਣ। ਵਿਛੋੜੇ ਸਹੇ ਹੋਣ। ਦੁੱਖ ਸੰਤਾਪ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਗਮਾਂ ਦੀ ਕਾਲੀ ਬੋਲੀ ਰਾਤ ਦੇਖੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਨਹੋਣੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਕਿੰਨਾ ਖੋਖਲਾ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੀ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਇਸਦੀ ਭਾਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਲੁਧਿਆਣਾ 'ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਜਨਾਬ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਮਨ ਨੇ। ਦੁੱਖਾਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਪਰ ਭਾਲ ਫਿਰ ਵੀ ਆਨੰਦ ਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਭਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਓਂਕਿ ਇਹ ਪਿਆਸ ਵੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ "ਆਨੰਦੁ ਆਨੰਦੁ ਸਭੁ ਕੋ ਕਹੈ" ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਦੀ ਆਨੰਦ ਵਿਹੂਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਹੀ ਤਰਕਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਟਾਂਵੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਅੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਫਲ ਰਸਤਿਆਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਜਿਹਾ  ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਾਰਗਰ ਨੁਸਖੇ ਵੀ। ਅੰਤਰ ਦੇ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਫਲ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦਾ ਇਹੀ ਹੈ:-ਇਸਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਹਨ।  ਲੇਖਕ ਨੇ ਅੱਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੋਗਲੇਪਨ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛੀਦਾ ਹੈ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ ਤਾਂ ਬੜੇ ਹੀ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗਿਓਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਹੈ! ਜਦਕਿ ਉਸਦੇ ਹਾਵ ਭਾਵ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਉਸਦੀ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਹੀ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਅੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਦਮ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਪੁੱਟਦਿਆਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਆਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ-ਆਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਰੋਜ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ? ਆਨੰਦ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ? ਇਸੇ ਕਰ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਚੇਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਬੜੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿਧ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾਕਟਰ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਆਖਦੇ ਹਨ:ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਮਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਖੋਜੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਮੋਮਿਨ ਖੋਜੀ ਹੈ, ਕਾਫਰ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਸਿਧ ਸ਼ਾਇਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ-ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਪੁਨਰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰੇ ਉੱਤਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। 140 ਸਫਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੈ ਸਿਰਫ 160 ਰੁਪੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੰਜ ਡਾਲਰ। ਇਸਦਾ ਟਾਈਟਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ  ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਮਰੀਕਾ ਨਿਵਾਸੀ ਰੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ। 

ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਲਈ ਪਤਾ ਹੈ-

478-D, Bhai Randhir Singh Nagar, 

Ludhiana-141001

Email:-jaswantsinghaman@yahoo.com

Mobile:+91 98885 14670

ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਮੇਲਾ ਅੱਜ ਤੋਂ

ਇਸ ਵਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਮਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ

ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਮੇਲਾ-2013

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਲੋਂ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸੈਮੀਨਾਰ

ਮੁੱਖ ਧਾਰਾਈ ਮੀਡੀਆ//ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮੀਡੀਆ

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਕਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ, ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ

ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬੋਲ:ਇੱਕ ਗਰਜਵੀਂ ਲਲਕਾਰ

ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਬੈਠਾ  ਹੈ

ਮਜ਼ਦੂਰ ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹਨ,  ਫਿਰ ਵੀ ਲੁਟੇਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ੂਨ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਹੜੱਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਦਾਣੇ ਦਾਣੇ ਨੂੰ ਸਹਿਕਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲਾ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਿਸਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਢਕ ਸਕਦਾ। ਰਾਜ, ਲੁਹਾਰ ਤੇ ਤਰਖਾਣ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹੱਲ ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ, ਨਥਾਵਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਗੰਦੇ ਖੋਲਿਆਂ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਲੂਹ ਪੀਣੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਇਆ ਆਪਣੀ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜ ਲਈ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਭਿਅੰਕਰ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਬਦੋਬਦੀ ਠੋਸੇ ਗਏ ਭੇਦਭਾਵ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਫ਼ੜਾ-ਦਫੜੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ 'ਤੇ ਰੰਗਰਲੀਆਂ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।         (ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ 'ਚ ਬਿਆਨ)

ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਿਰੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਜਾਂ ਖ਼ੂਨੀ  ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਭਾਵ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ (ਯਾਨੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤੇ ਚੰਗੇਰੇ ਅਨੁਕੁਲਤ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।       (ਡਰੀਮਲੈਂਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ)

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਹੱਥੋਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੰਡਲਾ ਰਹੇ ਦੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਜੰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਾਖੰਡ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤੀ ਮਜ਼ਦੁਰ ਵਰਗ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗਠਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜੰਗ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। 

(ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ 'ਚ ਬਿਆਨ)

ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਮਿੱਟ ਹੱਕ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਮਾਨਣ ਦਾ ਹਰ ਹੱਕ ਹੈ। ਤੇ ਹਰ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ, ਜਨਤਾ ਨੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਹੱਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਅਸੂਲਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਦੇ ਬਿਲਕੁੱਲ ਉਲਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਹਰ ਅਪਣਾਇਆ ਤਰੀਕਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ ਤੇ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਇੱਕ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਪਰਲੋ ਦੇ ਖਤਰੇ ਹੇਠ ਰਹੇਗੀ। 

(ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਸਬੰਧੀ ਬਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਰਬਿਊਨਲ ਨੂੰ ਪੱਤਰ, 5-5-1930)

ਹਮਲੇ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਤਾਕਤ ਹਿੰਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੱਖ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਸ਼ੇਖਚਿਲੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। 

(ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ 'ਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ, 1929)

ਅਸੀਂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨੇਕ ਸਿੱਟੇ ਲਈ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ। 

ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰੀਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ, ਦਸੰਬਰ 1929)

ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਵੇਲੇ ਜੁੜੀਆਂ ਸਫਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਫੇੜ ਪਾਈ। 

(ਬੰਬ ਦਾ ਫਲਸਫਾ, ਜਨਵਰੀ 1930)

ਅਸੀਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਬਿਨਾ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ, ਇਸਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। 

(ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ 'ਚ ਬਿਆਨ)

ਪਿਸਤੌਲ ਤੇ ਬੰਬ ਇਨਕਲਾਬ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਣ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਸਾਡੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਦੇਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ। 

(ਲਾਹੌਰ ਹਾਈਕੋਰਟ 'ਚ ਬਿਆਨ, 1930)

ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ (ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ-ਸੰਪਾਦਕ) ਅੰਦੋਲਨ, ਯਾਨੀ ਇਹ ਘੋਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮਝੌਤੇ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਸਲ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਘੋਲ ਮੱਧਵਰਗੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਲੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਜਮਾਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ, ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਾਂ ਮਾਲਕੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਜੁਅਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਹਕੀਕੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫੌਜਾਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ- ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ। ਪਰ ਸਾਡੇ 'ਬੁਰਜਵਾ' ਨੇਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੱਤੇ ਸ਼ੇਰ ਜੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ 'ਚੋਂ ਜਾਗ ਪਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਬਾਅਦ ਰੁਕਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। 1920 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਤਜਰਬੇ ਬਾਅਦ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਸਾਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਂਢਾ-ਸਾਂਢਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਫੈਕਟਰੀ ਪ੍ਰੋਲੇਤਾਰੀ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿੱਤ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ।'' (ਮਈ 1921 ਦਾ ''ਦੀ ਟਾਈਮਜ਼'') ਤਦ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਖੇਚਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਹੈ। 1922 ਦਾ ਬਰਦੌਲੀ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਖਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਜਮਾਤ ਦੀ ਉਸ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਬਦੇਸ਼ੀ ਕੌਮ ਦੇ ਗਲਬੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਵਗਾਹ ਮਾਰਨਾ ਸੀ ਸਗੋਂ ਜਿੰਮੀਦਾਰੀ ਦਾ ਜੂਲਾ ਵੀ ਚੁੱਕ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲੀਡਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਜਾਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦੇ।

(ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤ, 2 ਫਰਵਰੀ 1931) 

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਆਮ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਹੱਥਕੰਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਰੱਖਣਾ ਸਾਂਝੇ ਹਿੱਤ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਹਿੱਤ ਦੀ ਦੰਭੀ ਜ਼ੋਰ ਜਬਰੀ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੀ ਸਦਾਚਾਰਤਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਜੁੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰੇ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਜੋ ਲੁੱਟ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਪੁਰਜੇ ਹਨ, ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਦਾਲਤਾਂ ਸਿਵਾਏ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਸਵਾਂਗ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਢਕੌਂਸਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗੇ। 

(ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੂੰ ਖਤ, 5-5-1930)

...ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ''ਇਨਕਲਾਬ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਭੇਤ ਹੈ। 

........ਸਾਡੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। 

.........ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਕਰਵਟ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤੁਸੀਂ (ਹੋਣੀਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ -ਸੰਪਾ: ਹਰ ਗੱਲ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਤਰਫ ਝਾਕਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸਮਤਵਾਦੀ ਹੋ, ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੋ। ਕਿਸਮਤਵਾਦ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਨਿਰਬਲ, ਕਾਇਰ ਅਤੇ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈ। 

(ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਦੀ ਲਿਖਤ 'ਚੋਂ)    (ਸੁਰਖ ਰੇਖਾ ਚੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)

ਮੁੱਖ ਧਾਰਾਈ ਮੀਡੀਆ//ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮੀਡੀਆ

ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਗਰਦਾਨਿਆ ਗਿਆ

ਕਮਿਉਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਕਹਿਣਾ ਬਦ-ਤਮੀਜ਼ੀ

ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੈ- ਡਾ.ਐਸ.ਐਲ.ਵਿਰਦੀ

ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਾਂ-ਜਤਿੰਦਰ ਪਨੂੰ

 'ਹਾਥਿ ਪਿਛੋੜੈ ਸਿਰ ਧੁਣੈ ਜਬਿ ਰੈਣਿ ਬਿਹਾਈ'

'ਜਾਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ'

ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦਾ ਅਮਰ ਇਤਿਹਾਸ//ਲਹਿੰਬਰ ਸਿੰਘ ਤੱਗੜ

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰ ਲਿਆ

                                                                                                                          Courtesy Photo

ਇੰਨਕ਼ਲਾਬ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਅ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਨਕ਼ਲਾਬੀ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਤੋਂ ਇਧਰ ਓਧਰ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦੇ। ਲਹਿੰਬਰ ਸਿੰਘ ਤੱਗੜ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋਹੜੇ ਜਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਜਦੂਰ ਸਰਕਾਰ ਭਾਵੇਂ 72 ਦਿਨਾਂ ਤੀਕ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਸਕੀ ਪਰ ਇਸ ਹੋਂਸਲੇ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਢ ਬੰਨ੍ਹੇ ਤੇ  ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ 

ਹਮ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਇਸ ਦੁਨਿਆ ਸੇ ਜਬ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਾਂਗੇਂਗੇ 

ਇੱਕ ਬਾਗ ਨਹੀਂ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨਹੀਂ ਹਮ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮਾਂਗੇਂਗੇ 

ਕਾਮਰੇਡ ਤੱਗੜ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਲਿਖਤ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।।ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹੋਂਸਲਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।।।ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ 'ਚ ਛਪੀ ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਲਿਖਤ ਅਸੀਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ ਛਾਪ ਰਹੇ ਹਾਂ। --ਰੈਕਟਰ ਕਥੂਰੀਆ
ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਨ ਸੰਗ ਸਿਰਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ

Courtesy Photo

ਅੱਜ ਤੋਂ 142 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 18 ਮਾਰਚ 1871 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਯੁੱਗਾਂ-ਯੁਗਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿਹਨਤਕਸ਼, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਲੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਰਾਜ ਕਰਨਾ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣਾ, ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਰਲੇ ਲੁਟੇਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੂਝ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ। 

ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ 72 ਦਿਨ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿ ਸਕੀ। 21 ਮਈ 1871 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਪਿਛਾਖੜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੋਬ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਣਮੁੱਲੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। 

Courtesy Photo

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਸਦਕਾ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਤਾਕਤ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਦਹਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਆਪਸੀ ਜੰਗਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜੁਲਾਈ 1870 ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਵਿਚਾਲੇ ਜਗ ਛਿੜ ਪਈ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਤੀਸਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ḔḔਲੋਕਤੰਤਰ'' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਸ ਲੋਕਤੰਤਰ 'ਤੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਹੀ ਕਾਬਜ਼ ਸਨ। ਲੋਕ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ḔḔਕੌਮੀ ਗਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ'' ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1871 ਵਿਚ ḔḔਕੌਮੀ ਗਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ'' ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1871 ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦਾ ਹੱਥ-ਠੋਕਾ ਅਤੇ ਘੋਰ ਉਲਟ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਅਕਤੀ ਥੀਯੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਉਪਰੋਕਤ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਕੇ ḔḔਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼'' ਨਾਂ ਦੇ ਦਲ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਫੌਜੀ ਦਲ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਥੀਯੇ ਸਰਕਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਭੈਅ-ਭੀਤ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
18 ਮਾਰਚ 1871 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਥੀਯੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਜਾਣ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਫੌਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਗਈ ਅਤੇ ਦੋ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਪੈਰਿਸ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦਸਤੇ ḔḔਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼'' ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਥੀਯੇ ਸਰਕਾਰ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬ੍ਰਸਲਜ਼ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕੀ।
18 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ 26 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਰਵਜਨਕ ਮਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹ ਚੋਣ ਹੋਈ। 28 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਚੋਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਟੇਟ ਦੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਅਰਥਾਤ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਨਅਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਮੋਚੀ, ਬੁਣਕਰ, ਨਾਈ, ਦਰਜੀ, ਪ੍ਰੈਸ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਦਿ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵੀ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਸਨ। ਕਮਿਊਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਮਿਊਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਸੰਸਾਰ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹੈ। ਕਮਿਊਨ ਨੇ ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਵਿਸਤਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿੱਤ ਦੇ ਮਿਨਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਵਿਸਤਾਰਵਾਦ, ਸੈਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਬਦਨਾਮ ਗਿਲੋਟੀਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਫੂਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ 75 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਗਿਲੋਟੀਨ ਵੱਲੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਕਮਿਊਨ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਕਿਰਤੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਦਨਾਮ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਅਕਤੂਬਰ 1870 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1871 ਤੱਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲਗਾਨ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੂਦਖੋਰੀ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਕ ਮਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ḔḔਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼'' ਦੇ ਜਨਰਲ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਜਮਹੂਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੈਰ-ਜਮਹੂਰੀ ਸੀ। 16 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਦਾਰੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਕਮਿਊਨ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲੇ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਚਰਚ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਾਥਨਾਵਾਂ ਆਦਿ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ ਫੈਸਲੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ 6 ਹਜ਼ਾਰ ਫਰੈਂਕ ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਤਨਖਾਹ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਇਕ ਟਰੇਂਡ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹੁਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਤਨਖਾਹ ਜਾਂ ਭੱਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਤੱਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁਦ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨਜ਼ੂਰ-ਸ਼ੁਦਾ ਤਨਖਾਹਾਂ ਅਤੇ ਭੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ḔḔਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ'' ਕੰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਟਰੇਂਡ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ 800 ਫਰੈਂਕ ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 1200 ਫਰੈਂਕ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਟੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਜ਼ਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰੋਕਾਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਇਹ ਫੈਸਲੇ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੇ ḔḔਸਸਤੀ ਸਰਕਾਰ'' ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਨਾਅਰੇ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਵਿਸਤਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਨ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸਰਵਜਨਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅਮਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਮਲਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰੋਜ਼ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਫੈਸਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਚੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ, ਲਗਾਨ ਦੇ ਬਕਾਇਆਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ, ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਬਰੈੱਡ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਦੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮਤਿਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸਨ। ਲੋਕ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਮਿਊਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲਾਂ ਦੀ ਜੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਜੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਸੀ। ḔḔਕਮਿਊਨਿਟ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ'', ḔḔਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼'', ḔḔਪੂੰਜੀ'' ਆਦਿ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਜੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਂਦ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਬਲਾਕਵਾਦੀ ਜਾਂ ਪਰੂਧੋਵਾਦੀ ਅਨਾਰਕਿਸਟ ਸਨ, ਜੋ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮਾਰਕਸ ਪਹਿਲੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਫਰਾਂਸ ਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਸੰਪਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਮਿਊਨ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਸੁਝਾਅ ਭੇਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਫਰਾਂਕੇਲ ਅਤੇ ਵਾਲਿਯਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੈਰਿਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਥੀਯੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਵਿਚਾਲੇ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਉਲਟ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਬ੍ਰਸਲਜ਼ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਕੇ ਥੀਯੇ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਨ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣ ਲਈ ਮੇਂਤਮਾਰਤਰ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਬਾਹੀ ਦੀ ਨਾਕੇਬੰਦੀ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਕਮਿਊਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪਿਛਾਖੜ ਦੀ ਗੁਫਾ (ਬ੍ਰਸਲਜ਼) ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿਓ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕੌਮੀ ਬੈਂਕ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਓ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੈਰਿਸ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰੋ।
ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਮਿਊਨ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਸਤੇ ਫਰਾਂਸ, ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਪਿਛਾਖੜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਆਗੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਧੋਖੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਤਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਸਲਜ਼ ਆਪਣੇ ਛੁਰੇ ਤਿੱਖੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪੈਰਿਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਸਲਜ਼ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪੈਰਿਸ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲਈਆਂ।
ਮਈ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਥੀਯੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਕੇ ਥੀਯੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਵੀ ਥੀਯੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 21 ਮਈ 1871 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਉਲਟ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫੌਜਾਂ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੜਕਾਂ, ਚੌਕਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਅੱਠ ਦਿਨ ਦੇ ਬਹਾਦਰਾਨਾ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯੋਧੇ ਹਾਰ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਚਰਚਾਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿ ḔḔਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਗਾਵਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।'' ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ḔḔਇਹ ਅਗਨੀ ਬੰਬ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।'' ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭੁੰਨਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ḔḔਇਹ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਕਰਨਗੇ।'' ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਤਲੇਆਮ ਜੂਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੈਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨਕਲਾਬ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੋਬ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਏ ਅਤੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨਕਲਾਬ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ 72 ਦਿਨ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਨ ਸੰਗ ਅਮਿੱਟ ਤੇ ਅਮਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਬਣਾਏ, ਲਹੂ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਮੁੱਲੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਬਣਾਇਆ।
ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਹਾਨ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਦੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੱਥ 'ਚ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਰਾਜ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੂਸਰਾ। ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ḔḔਜੇਕਰ ਕਮਿਊਨ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੇਵਲ ਮੁਲਤਵੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਮਿੱਟ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹਨ।'' ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ḔḔ18 ਮਾਰਚ ਦਾ ਗੌਰਵਮਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ-ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੈ।'' ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਹੋਰ ਲਿਖਿਆ ḔḔਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਮਿਊਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਭਵਿੱਖ ਦੂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪੱਕਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।''
ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗਣ ਦੀਆਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੈਨਿਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਮਾਲਕ ਜਮਾਤਾਂ ਜਾਂ ਬੁਰਜੂਆ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਨ। ਐਂਗਲਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਉਪਰੋਕਤ ਫੈਸਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ 'ਤੇ ਲਾਈਆਂ ਰੋਕਾਂ ਨਾਲ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰਵਾਦ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਘਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਐਂਗਲਜ਼ ਨੇ ਹੋਰ ਲਿਖਿਆ,"ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸੀ।''
ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਅਸੂਲਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਾਰਟੀ ਅਰਥਾਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੀ ਇਸ ਅਮਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਮਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਮਰ ਤਜਰਬੇ 'ਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਾਰਕਸ, ਐਂਗਲਜ਼, ਲੈਨਿਨ, ਸਟਾਲਿਨ, ਮਾਓ-ਸੇ-ਤੁੰਗ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਮਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਰਤ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਸਬੰਧੀ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਕ ਸਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕ ਪਾਰਟੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ 1917 ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ। ਚੀਨ, ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ, ਵੀਅਤਨਾਮ, ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਈਆਂ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੀਨ, ਵੀਅਤਨਾਮ, ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਤੇ ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਹਿਰ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦੇ ਲਹੂ ਸੰਗ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਅਮਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਵੇ।
ਮੋਬਾ : 94635-42023            ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਦਾ ਅਮਰ ਇਤਿਹਾਸ//ਲਹਿੰਬਰ ਸਿੰਘ ਤੱਗੜ

ਮੁੱਖ ਧਾਰਾਈ ਮੀਡੀਆ//ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮੀਡੀਆ

ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਗਰਦਾਨਿਆ ਗਿਆ

ਕਮਿਉਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਕਹਿਣਾ ਬਦ-ਤਮੀਜ਼ੀ

ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੈ- ਡਾ.ਐਸ.ਐਲ.ਵਿਰਦੀ

ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਾਂ-ਜਤਿੰਦਰ ਪਨੂੰ

 'ਹਾਥਿ ਪਿਛੋੜੈ ਸਿਰ ਧੁਣੈ ਜਬਿ ਰੈਣਿ ਬਿਹਾਈ'

'ਜਾਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ'

ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਵਿੱਚ ਪਲਸ ਮੰਚ

25 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗਾ ਇੰਨਕ਼ਲਾਬੀ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ

Courtesy photo

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਦੇ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਸ ਹੁਣ ਸ਼ਾਇਦ ਸਚਮੁਚ ਬਸ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੇ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਥੋਂ ਆਏਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ? ਪਰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾ ਜੀ ਦੀ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਮਗਰੋ ਸਚਮੁਚ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਇਸਤਰਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾ ਜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾੜ ਰਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਗਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕਿ ਦੇਖਿਓ ਮੇਰੇ ਮਗਰੋਂ ਕੀਤੇ ਲੋਕ ਦੋਖੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਹੀ ਤੁਰਿਓ।  

ਲੋਕਾਂ ਲਈ  ਉਮਰਾਂ ਅਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਲੇਖੇ ਲਾ ਰਹੇ ਕਾਫ਼ਿਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਉਘੇ ਮੈਂਬਰ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ,"ਜੀਵਨ-ਸਫ਼ਰ ਦੇ 82 ਵਰ੍ਹਿਆਂ  ਤੱਕ, ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਨਾਟ-ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, 185 ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਰਚੇਤਾ, 12000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨਾਟ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦਾ ਯੁੱਗ-ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦਾ ਰੌਸ਼ਨ ਮਿਨਾਰ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਬਾਲ਼ ਕੇ ਉਸਾਰਿਆਂ ਹੈ।

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਬਾਲਕੋਨੀ ਵਿੱਚ ਖਡ਼੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਉਤਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆਂ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਨਾਟ-ਧਾਰਾ, ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਜ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਭਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚਾਨਣ ਦਾ ਛੱਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਭਾਈ ਲਾਲੋਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉੱਠ ਖਡ਼ੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਨਗਾਰੇ ਚੋਟ ਲਗਾ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 'ਕਲਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ' ਅਤੇ 'ਕਲਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਸਦਾ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਲਹਿਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਦਾ ਜਿਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਭਰ ਵਗਦਾ ਸ਼ੂਕਦਾ ਦਰਿਆ ਹੈ।
ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਡ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦੌਰ ਅੰਦਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖਾਂਤਮਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕਡ਼, ਆਰਾਮਾਦਾਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣ ਲਈ ਬਾਂਹ ਫਡ਼ ਕੇ ਘਰੇ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾ ਸਕਿਆ। ਨਾ ਹੀ ਅਗਨ-ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੌਰ ਉਸਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਥਿਡ਼ਕਾ ਸਕੇ।"

ਖੁਦ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾ ਜੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਵੀ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ  ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ   ਭਾ ਜੀ ਦੀ ਬੇਟੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੁਲ ਅਤੇ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਵੀ ਨਜਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਪਾਤਰ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਡ਼ਾ ਡੂੰਘਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸੰਗਰਾਮੀ ਜੀਵਨ-ਸਫ਼ਰ ਅੰਦਰ ਬੇਦਾਗ਼, ਨਿਧੱਡ਼ਕ, ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤ ਨਿਹਚਾਵਾਨ ਲੋਕ-ਨਾਟਕਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਸਾਹਿਤ-ਸੰਪਾਦਕ, ਨਰੋਏ, ਸਿਹਤਮੰਦ, ਅਗਾਂਹਵਧੂ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਾਮਾ, ਲੋਕ-ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਲਡ਼ੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਦਾ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਰੁਕ  ਅਤੇ ਅਮੁਕ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਨਜ਼ਮ 'ਬੁੱਢੀ ਜਾਦੂਗਰਨੀ' ਜਿਹਨਾਂ ਤਿਲਕਣਾ, ਵਲ-ਵਲੇਵਿਆਂ,  ਪਲੇਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀਆਂ ਵੱਲ ਸ਼ੈਨਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ਰਾ ਉਤਰਿਆ ਹੈ।

ਮੈਂ ਜਿਸ ਬੰਦੇ ਦੇ ਗਲ਼ ਹਾਰ ਪਾਇਆ ਹੈ
ਉਹ ਬੁੱਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ
ਮੈਂ ਜਿਹਡ਼ੀ ਹਿੱਕ ਤੇ ਤਮਗ਼ਾ ਸਜਾਇਆ ਹੈ
ਉਹ ਇਕ ਘਡ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ
ਮੈਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਆਖਿਆ ਹੈ
ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭੁੱਲਿਆ ਹੈ

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਤਲੇ ਦਮ ਤੱਕ, ਨਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭੁੱਲਿਆ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦਾ, ਨਾ ਬੁਧੂਆਂ ਦਾ ਜਿਹਡ਼ਾ ਉਸ ਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸੀ ਜਿਹਡ਼ਾ ਬੁਧੂਆ ਮੋਤੀਆਂ ਵਰਗੀ ਲਿਖਾਈ ਨਾਲ ਫੱਟੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਜੀਹਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗਰੀਬੀ ਨੇ ਫੱਟੀ ਬਸਤਾ ਖੋਹ ਕੇ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਝਾਡ਼ੂ ਫਡ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੁਧੂਆ ਉਹਦੇ ਬੋਲਾਂ 'ਚ ਗਰਜ਼ਦਾ ਹੈ। ਵਿਹਡ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਗਲ਼ ਫਾਹੀ ਪਾ ਰਹੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੰਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜੁਆਨੀ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ 'ਭਾਅ ਜੀ' ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹੀਂ ਵਸਦਾ ਹੈ।"

                                                                                      Courtesy photo

ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੱਲ ਵੀ ਬਡ਼ੇ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਬੇਡ਼ੀ ਹੈ, " ਉਹ ਔਰਤ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਲਮ ਵਾਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਰੇ ਪੰਡਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਥਾਪਡ਼ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਕ/ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਜਮਹੂਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ 'ਚ ਅੱਗੇ ਖਡ਼੍ਹਨ  ਬਿਨਾਂ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀਆਂ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵੱਲ ਪੁਲਾਂਘਾ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦੀ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅਕਸਰ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਿੰਨ-ਨੁਕਾਤੀ ਹੋਕਾ, ਅੱਜ ਅਤੇ ਭਲ਼ਕ ਦੇ ਸੁਆਲਾਂ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਹੈ :

1.  ਆਜ਼ਾਦੀ : ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ
2.  ਸਮਾਜਵਾਦ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼: ਸਾਡੀ ਸਿਆਸਤ ਹੈ
3.  ਕਰਾਂਤੀ : ਸਾਡੀ ਇਬਾਦਤ ਹੈ"

ਪਲਸ ਮੰਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨ ਲਗਾਤਾਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਇਹ ਇਬਾਦਤ ਹੀ ਤਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਸਰਗਰਮ ਹੈ ਪਲਸ ਮੰਚ। ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚ ਵੱਲੋਂ ਇੰਨਕ਼ਲਾਬੀ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 25 ਜਨਵਰੀ 2013 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ 5:30 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ 9:30 ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗਾ। ਬਦਲਵੇਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ  ਅਤੇ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਪਲਸ ਮੰਚ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਮੰਡਲੀਆਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਗੀਆਂ ਹੀ ਪਰ ਵਿਨੇ-ਚਾਰੁਲ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲੋਕ-ਨਾਦ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਕਵਰੇਜ ਲੈ ਲਈ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁੱਜੇਗਾ। ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜਰੂਰ ਆਓ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਚ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਦਿਓ।   -ਰੈਕਟਰ ਕਥੂਰੀਆ 

ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਨੇ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤੀਆਂ ਭੂਤ ਮੰਡਲੀ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ

ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਅਭਿਨੰਦਨ ਸਮਾਰੋਹ 3 ਮਾਰਚ ਨੂੰ

ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਹੋਵੇਗਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ 

ਆਨੰਦ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ:ਸ਼ਬਦ ਜੜਤ, ਬੋਲੀ ਦੀ ਠੁੱਕ

ਅਭਿਨੰਦਨ ਸਮਾਰੋਹ ਮੌਕੇ ਦਲਬੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਖਤ

ਇਹ ਤਾਂ ਚੱਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਹੈ-ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ

ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਗਾਲ੍ਹ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

'ਅਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਦੇਸ ਭੂਮੀਆਂ'

ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਗਰਦਾਨਿਆ ਗਿਆ

ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਨਮ-ਸ਼ਤਾਬਦੀ                    Ghadar Party Story

ਫਿਲਮ ਜਾਗਤੇ ਰਹੋ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦੀ ਪੁਸਤਕ              ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਵਿੱਚ ਪਲਸ ਮੰਚ  

ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ:ਜਤਿੰਦਰ ਪਨੂੰ ਵੱਲੋਂ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰੀਆਂ ਖਰੀਆਂ

ਅਫਜਲ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ//ਇਸ ਵਾਰ ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ

ਸਰਬਲੋਹ ਦੀ ਆਰਤੀ//ਹਰਫਾਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ//ਵਰਿੰਦਰ ਵਾਲੀਆ

ਲਹਿਜ਼ਾ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਏ ਨਿਰ੍ਹੇ ਮਿਸਰੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ
ਤੇ ਮਕਸਦ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਮੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਵਣ ਦਾ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 16 ਤੋਂ 31 ਦਸੰਬਰ ਤਕ ‘ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੰਦਰਵਾਡ਼ਾ’ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਇਹ ਪੰਦਰਵਾਡ਼ਾ ਕਹਿਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਰਹਿੰਦ, ਚਮਕੌਰ ਅਤੇ ਮਾਛੀਵਾਡ਼ੇ ਦੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਹ’ (ਗੁਰ ਪਾਰਸ, ਹਮ ਲੋਹ), ‘ਲੋਹ ਲੰਗਰ’, ‘ਲੋਹਾ ਖਡ਼ਕਾਉਣਾ’ (ਜੰਗ ਕਰਨਾ), ‘ਲੋਹਕਲਮ’, ‘ਲੋਹਾ ਘਸਾਉਣਾ’ (ਕਡ਼ਾਹ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ), ‘ਲੋਹਪੁਰਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਸਰਬਲੋਹ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਪਿੱਛੋਂ 7 ਪੋਹ ਸੰਮਤ 1761 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗਡ਼੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਲੌਕਿਕ ਵੀਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਚਾਰਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਛੀਵਾਡ਼ੇ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਦੇ ਸਾਹਸ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੋਹ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਕਹਿਰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹਿਰ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਘੋਡ਼ੇ ਦੇ ਅਸਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅੰਬਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਜਿਹਾ ਨਿਹੋਰਾ ਮਾਰਿਆ। ਲੋਹਕਲਮ ਸੁਤੇਸਿੱਧ ਬੋਲ ਪਈ:
ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ
ਹਾਲੁ ਮੁਰੀਦਾ ਦਾ ਕਹਣਾ…
ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਕੀਮ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਕੇ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂ  ਰਹੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਤਕ ਨੂੰ ਕੰਬਣੀ ਛੇਡ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਟਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ:
ਲਡ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਆਤਾ ਮੁਝੇ
ਮਰਨਾ ਤੋ ਹੈ ਆਤਾ
ਖ਼ੁਦ ਬਡ਼ ਕੇ ਗਲਾ
ਤੇਗ ਪੇ ਧਰਨਾ ਤੋ ਹੈ ਆਤਾ
ਸਰਬੰਸ ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਬਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ‘ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ’ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਰਾਏ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
ਕਰਤਾਰ ਕੀ ਸੌਗੰਧ ਹੈ ਨਾਨਕ ਕੀ ਕਸਮ ਹੈ।
ਜਿਤਨੀ ਭੀ ਹੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵੋਹ ਕਮ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਵੀ ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ‘ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ’ ਵਜੋਂ ਮਕਬੂਲ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਜ਼ਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਵਾ ਹੈ ਕਿ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਨਜ਼ਮ ‘ਆਰਤੀ’ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ‘ਆਰਤੀ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਉਡਾਰੀ ਭਾਵੇਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਬੌਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਰ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ  ਸੁਤੇਸਿੱਧ ਡਲ੍ਹਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ:
ਮੈਂ ਕਿਸ ਹੰਝੂ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ
ਤੇਰੀ ਆਰਤੀ ਗਾਵਾਂ
  …     …
ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਐਸਾ
ਜੋ ਤੇਰੇ ਮੇਚ ਆ ਜਾਵੇ
ਭਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ
ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕਟਾ ਆਵੇ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਹਲ ਛਿੰਦੇ ਬੋਲ
ਨੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਾ ਆਵੇ
ਤਿਹਾਏ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦਾ
ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਆਵੇ
ਜੋ ਲੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੁਡ਼ ਵੀ
ਯਾਰਡ਼ੇ ਦੇ ਸੱਥਰੀਂ ਗਾਵੇ
ਚਿਡ਼ੀ ਦੇ ਖੰਭ ਦੀ ਲਲਕਾਰ
ਸੌ ਬਾਜਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇ
ਮੈਂ ਕਿੰਜ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਗਾਨੀ
ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਗਲ ਪਾਵਾਂ
ਮੇਰਾ ਹਰ ਗੀਤ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਹੈ
ਮੈਂ ਕਿਹਡ਼ਾ ਗੀਤ ਅੱਜ ਗਾਵਾਂ
ਮੈਂ ਕਿਹਡ਼ੇ ਬੋਲ ਦੀ ਭੇਟਾ
ਲੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰ ਆਵਾਂ
ਮੇਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ’ਚੋਂ
ਕੋਈ ਉਹ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ
ਜੋ ਤੇਰੇ ਸੀਸ ਮੰਗਣ ’ਤੇ
ਤੇਰੇ ਸਾਹਵੇਂ ਖਡ਼ਾ ਹੋਵੇ
ਜੋ ਮੈਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਲੋਹੇ ਨੂੰ
ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਧੋਵੇ
ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ
ਓਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਰੋਏ
ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀਡ਼ ਤਾਂ ਕੀਹ
ਪੀਡ਼ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾ ਛੋਹਵੇ
ਜੋ ਲੋਹਾ ਪੀ ਸਕੇ ਉਹ ਗੀਤ
ਕਿੱਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਆਵਾਂ
   …      …
ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਸਤਤੀ ਦਾ ਗੀਤ
ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਹੋਵੇ
ਜਿਦ੍ਹੇ ਹੱਥ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਵਾਰ
ਤੇ ਨੈਣਾਂ ’ਚ ਰੋਹ ਹੋਵੇ…
ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਢੁੱਕਵੇਂ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਰਬਲੋਹ ਨਾਲ ਬਣੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੰਡੇ ਦੀ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਥਰ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਲ, ‘ਯਾਰਡ਼ੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸਥਰ ਚੰਗਾ, ਭਠ ਖੇਡ਼ਿਆ ਦਾ ਰਹਣਾ’ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ‘ਆਰਤੀ’ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਖਾਤਰ ਵਿੱਢਿਆ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਨਮੁੱਖ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1960 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੀਡ਼ਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ’ ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ‘ਬਿਰਹਾ ਤੂ ਸੁਲਤਾਨ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਿਰਹਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਰਨ ਤਕ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ‘ਆਰਤੀ’ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਚਰਚਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ‘ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼’ (ਡਾ.ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ) ਵਿੱਚ ‘ਆਰਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ  ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਆਰਤੀ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਆਰਾਤ੍ਰਿਕ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਜੋਤਿ ਜੋ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਜਗਾਈ ਜਾਏ। ਦੂਜੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਆਰੁਤ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਦੁਖ-ਪੂਰਣ ਜਾਂ ਆਜਿਜ਼ੀ ਦੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵ ਤੋਂ ਮੰਗਲ-ਕਾਮਨਾ ਕਰਨੀ… ਮੱਧ-ਯੁਗ ਦੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਨਿਰਗੁਣ ਉਪਾਸ਼ਕ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਸਮਝ ਕੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਵਿਕ ਆਰਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸਹਿਜ ਆਰਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਟੀ ਹੋਈ ਹੈ- ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲੁ ਰਵਿ ਚੰਦੁ ਦੀਪਕ ਬਨੇ, ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ ਜਨਕ ਮੋਤੀ (ਅੰਬਰ ਦੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਨ ਦੀਵੇ ਹਨ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰਾਂ ਸਣੇ ਜਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ।)
ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸੁਨੇਹਾ’ ਅਨੁਵਾਨ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੰਜ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ:
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾ ਸੀ ਬੂੰਦ ਵੀ ਦਿੱਤੀ
ਮਕਸਦ ਹੋਰ ਸੀ ਘਨੱਈਏ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਵਣ ਦਾ
ਲਹਿਜ਼ਾ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਏ ਨਿਰ੍ਹੇ ਮਿਸਰੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ
ਤੇ ਮਕਸਦ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਮੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਵਣ ਦਾ
ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲੋਹਕਲਮ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਲੋਹ-ਕਥਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟੁੰਬਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਚੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ//ਹਰਫ਼ਾਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ