*ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰਸ*

 M S Bhatia on 11 th October 2026 at 22:44 Regarding Guru Guru Nanak Dev Ji//Punjab Screen 

 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ਸੀ 

                          ---ਐਮ ਐਸ ਭਾਟੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿਖਤ >>ਪੰਜਾਬ ਸਕਰੀਨ ਮੀਡੀਆ>>

ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਦੌਰ ਆਏ ਹਨ ਜਦੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ, ਸਮਾਜਕ ਵਿਤਕਰੇ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਰੂੜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਜਬਰ ਦਾ ਬੋਝ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸੇ ਸਮਾਜਕ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ।

ਸੰਤ ਕਬੀਰ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ, ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ, ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਤਾਂ-ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂੜੀਵਾਦ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਇੱਸੇ ਵੱਡੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਗਾਵਤੀ ਸੋਚ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਜਬਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮਨੁੱਖ ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ।

“ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ” ਦੀ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਾਖੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਮਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਡਰ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਾਕਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹਿੰਮਤ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਜਬਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਜਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਜਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਂਦਿਆਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਇਸ ਪੂਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਵਾਲ ਸੀ—

ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਬਰ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ—ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨਾ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ

ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖ਼ਤਮ ਹੋਵੇ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅਨੇਕਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਦਿੱਤਾ—ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਤੱਤ ਦੀ ਰਾਖੀ

ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਮਾਜਕ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧਦੀ ਰਹੇ;

ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਜਾਰੀ ਰਹੇ;

ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ;

ਔਰਤ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਾ ਮਿਲੇ—

ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਾਂ?

ਇੱਥੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਤੱਤ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਤੱਤ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਕਿਰਤ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ

ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬੁਰਾਈਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਖੱਬੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਵਰਗ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਵਾਦ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਵਿਰਾਸਤ ਕਿਸ ਦੀ?

ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ?

ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ?

ਕੀ ਅਸੀਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ?

ਕੀ ਅਸੀਂ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ?

ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਬਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਾਂ?

ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ?

ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹਾਂ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਾਂ।

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਤ, ਬਰਾਬਰੀ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਲੋਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਲੁੱਟ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ; ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।